पानी जीवनका लागि अत्यावश्यक पदार्थ हो । शरीरको ठूलो हिस्सा पानीबाट बनेको हुन्छ र यसले शरीरको तापक्रम सन्तुलनमा राख्नेदेखि पोषक तत्त्व ओसार्ने तथा शरीरबाट अनावश्यक पदार्थ बाहिर निकाल्नेसम्मका काममा भूमिका खेल्छ ।

तर स्वस्थ रहन पानी पिउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । कहिले, कति र कसरी पानी पिउने भन्ने विषयमा पनि ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ।

धेरै मानिसले दैनिक आठ गिलास पानी पिउनुलाई नै पर्याप्त मापदण्ड ठान्ने गर्छन् । तर सबै व्यक्तिको पानीको आवश्यकता एउटै हुँदैन । उमेर, शारीरिक गतिविधि, मौसम र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार शरीरलाई आवश्यक पर्ने तरल पदार्थको मात्रा फरक हुन सक्छ ।

कति पानी आवश्यक पर्छ ?

शरीरलाई आवश्यक पर्ने पानीको मात्रा व्यक्तिअनुसार फरक हुन्छ । पानीबाहेक दूध, सुप, फलफूल, तरकारी तथा अन्य केही खानेकुराबाट पनि शरीरले तरल पदार्थ प्राप्त गर्छ ।

त्यसैले पानीको मात्रा निर्धारण गर्दा खानेकुरा र अन्य पेय पदार्थबाट प्राप्त हुने तरल पदार्थलाई पनि ध्यानमा राख्नुपर्छ।

पानी पिउने सही तरिका

तिर्खालाई संकेतका रूपमा लिनुहोस्

तिर्खा लाग्नु शरीरलाई तरल पदार्थ आवश्यक परेको एउटा प्राकृतिक संकेत हो । तिर्खा लागेपछि पानी पिउनु आवश्यक हुन्छ । विशेषगरी उमेर बढ्दै जाँदा वा केही स्वास्थ्य अवस्थाका कारण तिर्खाको अनुभूति कम हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा नियमित अन्तरालमा पानी पिउने बानी उपयोगी हुन सक्छ ।

बिस्तारै पानी पिउनुहोस्

एकैपटक ठूलो मात्रामा पानी पिउनुभन्दा आवश्यकता अनुसार बिस्तारै पानी पिउनु राम्रो हुन्छ। छोटो समयमा अत्यधिक पानी सेवन गर्दा शरीरमा पानी र सोडियमको सन्तुलन बिग्रिन सक्छ ।

मौसम र गतिविधिअनुसार मात्रा मिलाउनुहोस्

गर्मीमा, व्यायाम गर्दा वा धेरै पसिना आउने काम गर्दा शरीरबाट तरल पदार्थ बढी बाहिरिन्छ। यस्तो अवस्थामा सामान्य समयभन्दा बढी तरल पदार्थ आवश्यक पर्न सक्छ । धेरै पसिना बगेको अवस्थामा शरीरले गुमाएका इलेक्ट्रोलाइट्सको पूर्तिमा पनि ध्यान दिनुपर्छ ।

पिसाबको रंगमा ध्यान दिनुहोस्

शरीरमा पर्याप्त पानी हुँदा सामान्यतया पिसाबको रंग हल्का पहेँलो देखिन सक्छ। पिसाब असामान्य रूपमा गाढा हुँदै गएमा शरीरमा तरल पदार्थको कमी भएको संकेत हुन सक्छ। यद्यपि पिसाबको रंगमा औषधि, खाना तथा अन्य स्वास्थ्य अवस्थाले पनि प्रभाव पार्न सक्छ।

पानी मात्र होइन, यी खानेकुराबाट पनि तरल पदार्थ पाइन्छ

सुन्तला, काँक्रो, खरबुजा, अन्य फलफूल तथा तरकारीमा पनि पानीको मात्रा हुन्छ। दूध, सुप र केही अन्य पेय पदार्थले पनि शरीरमा तरल पदार्थ पुर्‍याउँछन्। तर यस्ता खानेकुराले मात्र शरीरको सम्पूर्ण पानीको आवश्यकता पूरा गर्छन् भन्ने होइन।

पानी पिउँदा हुने गल्ती

एकैपटक अत्यधिक पानी पिउने

छोटो समयमा आवश्यकता भन्दा धेरै पानी पिउँदा रगतमा सोडियमको मात्रा अत्यधिक घट्न सक्छ। यसलाई हाइपोनेट्रेमिया भनिन्छ। गम्भीर अवस्थामा यसले मस्तिष्कमा समेत असर पुर्‍याउन सक्छ।

‘दिनमा आठ गिलास’लाई कठोर नियम मान्ने

दैनिक आठ गिलास पानी पिउनुपर्छ भन्ने कुरा सबै व्यक्तिका लागि एउटै नियम होइन। शरीरको आवश्यकता व्यक्तिको उमेर, गतिविधि, वातावरण र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ।

पानीको सट्टा गुलिया पेयमा भर पर्ने

सफ्ट ड्रिंक, अत्यधिक चिनी भएका जुस तथा अन्य गुलिया पेयलाई पानीको विकल्प बनाउनु राम्रो बानी होइन। यस्ता पेयबाट शरीरमा अनावश्यक चिनी र क्यालोरी थपिन सक्छ। दैनिक तरल पदार्थका लागि सादा पानीलाई प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ।

तिर्खालाई लामो समय बेवास्ता गर्ने

मुख सुक्नु, अत्यधिक तिर्खा लाग्नु, थकान महसुस हुनु, चक्कर आउनु वा पिसाब गाढा हुनु शरीरमा पानीको कमीका सम्भावित संकेत हुन सक्छन्। यस्ता लक्षण देखिएमा शरीरलाई आवश्यक तरल पदार्थ उपलब्ध गराउन ध्यान दिनुपर्छ।

निष्कर्षमा, पानी पिउनु जति आवश्यक छ, त्यसको मात्रा र तरिका मिलाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। ‘सबैलाई एउटै नियम’ लागू गर्नुको सट्टा आफ्नो शरीरको आवश्यकता, मौसम र दैनिक गतिविधिअनुसार पानीको सेवन गर्नु उचित हुन्छ।