काठमाडौं, भान्सामा खाना छिटो पकाउने उपकरणमध्ये प्रेसर कुकर सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने साधन हो । दाल, गेडागुडी, मासु, आलुजस्ता खानेकुरा कम समयमा पकाउन सकिने भएकाले घरदेखि होटल तथा रेस्टुरेन्टसम्म यसको प्रयोग व्यापक छ ।

तर खाना पकाउने समय घटाउने यही उपकरणभित्र उच्च तापक्रम र दबाब सिर्जना हुन्छ । कुकरको सुरक्षा प्रणालीमा खराबी आएमा, क्षतिग्रस्त कुकर प्रयोग गरिएमा वा सामान्य सावधानीसमेत अपनाइएन भने गम्भीर दुर्घटना हुन सक्छ । दुर्लभ अवस्थामा यस्तो दुर्घटनाले ज्यानसमेत लिन सक्छ ।

आखिर प्रेसर कुकरभित्र दबाब किन बढ्छ ?

सामान्य भाँडामा पानी उम्लिएपछि बनेको बाफ बाहिर निस्कन्छ । प्रेसर कुकरमा भने ढक्कनले भाँडालाई बन्द अवस्थामा राख्छ । खाना पकाउने क्रममा उत्पन्न बाफ भित्र जम्मा हुँदै जाँदा दबाब बढ्छ ।

दबाब बढेपछि पानीको उम्लिने तापक्रम पनि बढ्छ। यही कारण प्रेसर कुकरमा खाना छिटो पाक्छ ।

तर यही दबाब नियन्त्रणमा राख्नु कुकरको सुरक्षाका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो । त्यसैले भल्भ, ग्यास्केट र ढक्कनको लकिङ प्रणालीमा समस्या आएमा जोखिम बढ्न सक्छ ।

कुकर दुर्घटनाका मुख्य कारण

प्रेसर कुकरमा दुर्घटना हुनुका पछाडि एउटै कारण हुँदैन। पुरानो वा क्षतिग्रस्त कुकर प्रयोग गर्नु, भल्भमा खानेकुरा अड्किनु, ग्यास्केट बिग्रनु, ढक्कन ठीकसँग लक नहुनु र कुकरमा क्षमताभन्दा बढी सामग्री राख्नु प्रमुख जोखिममध्ये पर्छन् ।

विशेषगरी दाल, चामल वा फिँज आउने खानेकुरा धेरै मात्रामा राख्दा त्यसको अंश भल्भमा पुगेर बाफ निस्कने बाटो बन्द गर्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा कुकरभित्र दबाब असामान्य रूपमा बढ्न सक्छ ।

त्यसैले ‘कुकर चलिरहेको छ’ भन्दैमा मात्र सुरक्षित छ भनेर ढुक्क हुनु हुँदैन ।

विस्फोटभन्दा पहिले बाफको खतरा बुझ्नुहोस्

प्रेसर कुकरसँग जोडिएको सबैभन्दा ठूलो डर विस्फोट हो। तर दैनिक प्रयोगमा तातो बाफबाट हुने जलन पनि निकै गम्भीर हुन सक्छ ।

कुकरभित्र दबाब बाँकी रहँदा ढक्कन खोल्न खोजेमा तातो बाफ अचानक बाहिर निस्कन सक्छ। यसले हात, अनुहार तथा शरीरका अन्य भागमा गम्भीर जलन गराउन सक्छ ।

त्यसैले खाना पाकेपछि कुकरको दबाब स्वाभाविक रूपमा घट्न दिनुपर्छ वा निर्माता कम्पनीले तोकेको सुरक्षित विधिबाट मात्र दबाब निकाल्नुपर्छ ।

दबाब पूर्ण रूपमा नघटेसम्म ढक्कन जबर्जस्ती खोल्नु हुँदैन ।

पुरानो कुकरलाई ‘ठीकै छ’ भनेर नचलाउनुहोस्

वर्षौँदेखि प्रयोग भइरहेको कुकर अझै काम गरिरहेको छ भन्दैमा सुरक्षित छ भन्ने हुँदैन ।

समयसँगै रबर ग्यास्केट कडा वा कमजोर हुन सक्छ । भल्भमा फोहोर जम्न सक्छ । ढक्कन र लकिङ प्रणालीमा पनि घिसावट आउन सक्छ ।

कुकरबाट असामान्य रूपमा बाफ चुहिएमा, अनौठो आवाज आएमा, ढक्कन वा कुकरको शरीरमा चिरा तथा गहिरो क्षति देखिएमा त्यसलाई प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

‘अहिलेसम्म केही भएको छैन’ भन्ने सोच नै दुर्घटनाको कारण बन्न सक्छ ।

कुकर चुल्होमा राख्नुअघि पाँच कुरा जाँच गर्नुहोस्

१, ग्यास्केट जाँच्नुहोस्
रबरको सिल च्यातिएको, कडा भएको वा सही ठाउँमा नबसेको छ भने कुकर प्रयोग नगर्नुहोस्।

२, भल्भ सफा छ कि छैन हेर्नुहोस्
बाफ बाहिर निस्कने बाटोमा दाल, चामल वा अन्य पदार्थ अड्किएको हुनु हुँदैन।

३, ढक्कन ठीकसँग लक गर्नुहोस्
ढक्कन सही रूपमा बन्द र लक भएको सुनिश्चित नगरी कुकर चलाउनु हुँदैन।

४, क्षमताभन्दा बढी सामग्री नराख्नुहोस्
कम्पनीले तोकेको सीमाभन्दा बढी खाना वा पानी राख्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। फिँज आउने खानेकुरामा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ।

५, कुकरको शरीर जाँच्नुहोस्
गहिरो चोट, चिरा वा अन्य संरचनात्मक क्षति भएको कुकर प्रयोग नगर्नुहोस्।

भल्भबाट अत्यधिक बाफ निस्कियो भने?

कुकरको डिजाइन अनुसार केही बाफ बाहिर निस्कनु सामान्य हुन सक्छ। तर अचानक अत्यधिक बाफ निस्कनु, असामान्य आवाज आउनु, कुकर हल्लिनु वा भल्भबाट लगातार समस्या देखिनु भने बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

यस्तो अवस्थामा कुकर नजिक गएर ढक्कन खोल्ने प्रयास गर्नु हुँदैन । सुरक्षित दूरी कायम गर्दै निर्माता कम्पनीको निर्देशनअनुसार ताप घटाउने वा आगो बन्द गर्ने प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—दबाब पूर्ण रूपमा नघटेसम्म कुकर नखोल्नुहोस् ।

के प्रेसर कुकर बमजस्तै खतरनाक हो ?

होइन । सही अवस्थामा रहेको र निर्माता कम्पनीको निर्देशन अनुसार प्रयोग गरिएको प्रेसर कुकर सामान्यतः सुरक्षित हुन्छ ।

यसमा अत्यधिक दबाब नियन्त्रण गर्न विभिन्न सुरक्षा संयन्त्र राखिएका हुन्छन्। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब ती संयन्त्र बिग्रन्छन्, कुकर क्षतिग्रस्त अवस्थामा प्रयोग गरिन्छ वा प्रयोगकर्ताले सुरक्षा नियमलाई बेवास्ता ग र्छ।

त्यसैले प्रेसर कुकरसँग डराउनुभन्दा त्यसलाई सही तरिकाले चलाउनु र समय–समयमा जाँच गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।

दुर्घटना भए ज्यानै जान सक्छ ?

अत्यधिक दबाबका कारण कुकरको ढक्कन वा अन्य भाग अचानक उछिट्टिएमा तातो खाना, उम्लिएको तरल पदार्थ र बाफले शरीरमा गम्भीर चोट पुर्‍याउन सक्छ।

यस्तो दुर्घटनामा सामान्य जलनदेखि गहिरो पोलाइ, काटिने तथा अन्य शारीरिक चोट लाग्न सक्छ । शरीरको संवेदनशील भागमा गम्भीर चोट पुगेमा अवस्था ज्यान जोखिममा पर्ने स्तरसम्म पुग्न सक्छ ।

त्यसैले प्रेसर कुकर दुर्घटनालाई सामान्य भान्साको दुर्घटना भनेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

दुर्घटना भइहाले के गर्ने?

कुकरमा गम्भीर खराबी आएमा वा दुर्घटना भएमा सबैभन्दा पहिले आफू र वरपरका मानिसलाई सुरक्षित दूरीमा लैजानुपर्छ ।

तातो कुकर, बाफ वा ढक्कनलाई तत्काल छुनु हुँदैन । कोही घाइते वा गम्भीर रूपमा पोलेको छ भने तत्काल आवश्यक चिकित्सकीय सहायता लिनुपर्छ ।

कुकरकै खराबीका कारण दुर्घटना भएको शंका भए कुकरका भागहरू तत्काल नफाल्नु उपयोगी हुन्छ। कुकर, ग्यास्केट, भल्भ र ढक्कनको अवस्था तथा घटनाको विवरण सुरक्षित राख्दा दुर्घटनाको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन सहयोग पुग्न सक्छ।

दोष प्रयोगकर्ताको मात्र नहुन सक्छ

प्रेसर कुकर दुर्घटना भएपछि त्यसको सम्पूर्ण दोष प्रयोगकर्तामाथि मात्र थोपर्नु उचित हुँदैन ।

कतिपय दुर्घटना गलत प्रयोग वा लापरवाहीका कारण हुन सक्छन्। तर उपकरणको डिजाइन, निर्माण सामग्री, सुरक्षा संयन्त्र वा कम्पनीले दिएको निर्देशनमै समस्या भएमा निर्माणकर्ता वा विक्रेताको जिम्मेवारीको प्रश्न पनि उठ्न सक्छ।

त्यसैले दुर्घटनाको कारण पत्ता लगाउँदा कुकरको अवस्था, प्रयोग गर्ने तरिका र सुरक्षा प्रणालीले कसरी काम गरिरहेको थियो भन्ने सबै पक्ष हेर्नुपर्छ।

केही सेकेन्डको सावधानीले जोगाउन सक्छ ज्यान

प्रेसर कुकर भान्साको उपयोगी उपकरण हो। यसले खाना पकाउने समय र इन्धन दुवै बचाउन सहयोग गर्छ। तर यसको सुरक्षित प्रयोगका लागि ठूलो मेहनत आवश्यक पर्दैन।

चुल्हो बाल्नुअघि ग्यास्केट ठीक छ कि छैन, भल्भ सफा छ कि छैन, ढक्कन राम्ररी लक भएको छ कि छैन र कुकरमा क्षमताभन्दा बढी सामग्री राखिएको छैन कि छैन—यी कुरा केही सेकेन्डमै जाँच गर्न सकिन्छ।

बिग्रिएको ग्यास्केट वा भल्भ समयमै बदल्नुहोस्। क्षतिग्रस्त कुकर प्रयोग नगर्नुहोस्। दबाब रहेको अवस्थामा ढक्कन नखोल्नुहोस्।

किनकि प्रेसर कुकरले खाना छिटो पकाउँछ, तर सावधानी नअपनाउँदा दुर्घटना पनि निकै गम्भीर हुन सक्छ। केही सेकेन्डको सुरक्षा जाँचले तपाईंको भान्सा मात्र होइन, परिवारको ज्यानसमेत जोगाउन सक्छ।(एजेन्सीको सहयोगमा)